"Hadi Öp Teyzeni, Ayıp Oluyor"
Bayram sabahı, kalabalık bir salon, uzun zamandır görülmeyen akrabalar ve kapıdan girer girmez gelen cümle: "Hadi öp teyzeni." "Amcanın elini öp, bak elini uzattı." "Ayıp oluyor ama." Hepsi iyi niyetlidir; çocuğun saygılı ve sevecen görünmesini isteriz. Ama çocuk bu anlarda çoğu zaman saygıyı değil, başka bir şeyi öğrenir.
Sıla Tiran Başbuğ kısa bir videoda bunu şöyle anlatıyor: çocukların beden sınırları ilk kez çoğunlukla aile ortamında aşılır ve çoğu zaman buna "terbiye" denir. Bu yazı, bayram ziyaretlerinde iyi niyetle yapılan sekiz hatayı, saygıyı zorlamadan öğretmenin yollarını ve mahremiyet eğitiminin neden aileden başladığını topluyor.
Video özeti: Videoda çocukların beden sınırlarının ilk kez çoğu zaman aile ortamında, "terbiye" adı altında aşıldığı anlatılıyor ve bayram ziyaretleri için öneriler sıralanıyor: ziyaretten önce çocuğu hazırlamak ve "sarılmak isteyebilirler, ama sen istersen" demek, zorla öptürmemek ve el öptürmemek, rüşvetle temas kurdurmamak, çocuğu "utangaç" gibi etiketlememek, performansa zorlamamak, "kimi daha çok seviyorsun?" diye sormamak ve gıdıklarken çocuk "dur" dediğinde durmak. Ana mesaj: çocuklar saygıyı el öperek değil saygı görerek öğrenir; mahremiyet eğitimi aileden başlar.
Çocuğunuzla ilgili aklınıza takılan bir soru mu var? Kısa bir mesajla sorabilirsiniz.WhatsApp'tan Yazın
Bayram Ziyaretlerinde İyi Niyetle Yapılan 8 Hata
- 1. Hazırlamadan götürmek: Çocuklar belirsizlikte zorlanır; bir anda kalabalık bir ortama girmek onlar için yetişkinlerin sandığından çok daha yorucudur. Gitmeden önce anlatın: Nereye gidiyoruz? Kimler olacak? Ne kadar kalacağız? Orada neler yapılacak? Ve en önemli cümle: "Seni uzun zamandır görmediler, çok özlemiş olabilirler. Sana sarılmak ya da seni öpmek isteyebilirler. Ama sen istersen." Çocuk bedeninin kendisine ait olduğunu tam da bu "sen istersen" kısmından öğrenir.
- 2. Zorla öptürmek, sarılmaya zorlamak: "Hadi git öp, ayıp oluyor" kısa bir sosyal baskı gibi görünür. Ama çocuğa verdiği mesaj uzun sürer: "Bedenin üzerinde söz hakkın yok." Yıllar sonra sorulan "Benim çocuğum neden hayır diyemiyor?" sorusunun cevabı bazen tam buradadır.
- 3. El öpmeye zorlamak: Sıla Tiran Başbuğ'un deyişiyle, çocuklar saygıyı el öperek değil, saygı görerek öğrenir. Saygı göstermenin tek yolu fiziksel temas değildir; el sallamak, merhaba demek, gülümsemek de saygıdır.
- 4. Rüşvetle temas kurdurmak: "Kucağıma gelirsen para veririm", "Bir öpücük ver, çikolata vereyim." Bunu normalleştirmemek önemli. Çocuk, "Bir yetişkin bana bir şey veriyorsa bedenime dokunabilir" gibi bir bağlantı kurmamalı. Çocuğa öğretilmesi gereken büyükleri kırmamak değil, istemediğinde hayır diyebilmektir.
- 5. Etiketlemek: "Bu çocuk biraz utangaç", "yabani bizimki", "dilini mi yuttun?" Şaka gibi söylenen bu cümleler çocuğun kimliğine yapışabilir; üstelik çoğu zaman çocuğun yanında söylenir. Bazı çocukların yeni ortamlara ve tanımadığı yetişkinlere temkinli yaklaşması bir mizaç özelliğidir; araştırmacılar buna "davranışsal ketlenme" der (Fox ve ark., 2005). Bu kabalık değil, ısınmak için zamana ihtiyaç duyan bir yapıdır.
- 6. Performansa zorlamak: "Hadi şiir oku", "Teyzelere dans et", "Niye konuşmuyorsun?" Her çocuk sosyal ortama aynı hızda açılmaz. Bazıları önce gözlemler, güven arar, sonra katılır. Zorlamak sosyal beceriyi geliştirmez; çoğu zaman kaygıyı büyütür.
- 7. "Kimi daha çok seviyorsun?" sorusu: Anne mi baba mı, babaanne mi anneanne mi? Bu soru çocuğu duygusal olarak bölünmeye zorlar. Çocuk bir sevgi yarışına sokulmamalı; seçim yapmaya zorlanmak, ait olma duygusunu zedeler.
- 8. "Dur" dediğinde durmamak: Gıdıklayarak sevmek çoğu zaman eğlenceli sanılır. Ama Sıla Tiran Başbuğ'un hatırlattığı gibi, gıdıklanan çocuğun gülmesi her zaman eğlendiği anlamına gelmez. Çocuk "dur" dediği an durun. Durulmadığında çocuğun aldığı mesaj şudur: "Benim hayır dememin bir önemi yok."
Saygıyı Zorlamadan Öğretmek
Çocuğun büyüklere saygı göstermesini istemek çok doğal. Önemli olan, saygıyı bedeni üzerinden değil, davranış ve dil üzerinden öğretmektir.
- Seçenek sunun: "Teyzene merhaba demek ister misin, el sallamak mı, beşlik çakmak mı?" Çocuk seçtiğinde hem saygı gösterir hem de sınırını korur.
- "Teşekkür et" baskısı yerine model olun: Çocuk en çok söylenenden değil, gördüğünden öğrenir. Siz ev sahibine teşekkür ettiğinizde, çocuk da zamanla aynı dili benimser.
- Büyüklere önceden söyleyin: Gitmeden önce yakın akrabalara kısaca anlatmak çoğu tartışmayı önler: "Bizde öpmeden önce çocuğa soruyoruz; isterse kendisi gelir."
- Çocuğun yanında olun: Biri yine de ısrar ederse sakin ve net bir cümle yeter: "Şu an istemiyor, birazdan belki kendisi gelir." Böylece çocuk sınırının arkasında bir yetişkin olduğunu görür.
Mahremiyet Eğitimi Neden Aileden Başlar?
Bir çocuğun mahremiyet eğitimi ergenlikte başlamaz; aile ortamında, bazen de bir bayram ziyaretinde başlar. Çünkü çocuklar sınır koymayı önce aile içinde öğrenir. Bedeninin kendisine ait olduğunu evde duyan çocuk, bunu dışarıda da savunabilir.
Bu tür öğrenmenin işe yaradığına dair güçlü bir kanıt da var. Okullarda verilen ve çocuk istismarını önlemeyi amaçlayan beden güvenliği eğitimlerini inceleyen bir Cochrane derlemesi, toplam 5.802 çocuğun katıldığı 24 çalışmayı bir araya getirdi. Bu eğitimler çocukların koruyucu davranışlarını ve bilgisini artırdı; bilgi altı aya kadar korundu. Kaygı ve korku üzerine veri sunan çalışmalarda ise eğitimlerin çocuklarda kaygıyı ya da korkuyu artırmadığı görüldü (Walsh ve ark., 2015). Yani beden sınırlarını konuşmak çocuğu korkutmaz, güçlendirir.
Evde yaşa uygun, kısa cümlelerle konuşabileceğiniz temel mesajlar:
- "Bedenin sana ait. Kimin sana dokunabileceğine sen karar verirsin."
- "İstemediğin bir dokunuşa 'hayır' diyebilirsin; büyük biri olsa bile."
- "Seni rahatsız eden bir şey olursa bana anlatabilirsin. Kızmam, sana inanırım."
- "Sürpriz güzeldir, ama bedenle ilgili sır olmaz. Biri 'kimseye söyleme' derse bana söyle."
Ne Zaman Destek Almalı?
Önce çocuk doktoru. Çocuğunuz genital bölgede ağrı, kaşıntı, kızarıklık ya da idrar yaparken yanma gibi bedensel yakınmalar dile getiriyorsa önce çocuğunuzun doktoruna başvurun.
Çocuğunuz biri tarafından rahatsız edici biçimde dokunulduğunu anlatırsa sakin kalmaya çalışın, ona inandığınızı söyleyin, onu suçlamayın ve aynı şeyi tekrar tekrar sorgulamayın; bunun yerine profesyonel destek alın. Türkiye'de çocuğa yönelik istismar şüphesinde ALO 183 Sosyal Destek Hattı'na başvurabilir, acil bir tehlike varsa 112'yi arayabilirsiniz.
Şu durumlarda da bir uzmanla konuşmak iyi gelir: çocuk belirli bir kişiyle ya da yerle ilgili ani ve açıklanamayan bir korku geliştirdiyse; yaşına uymayan cinsel bilgi ya da davranışlar gösteriyorsa; kalabalıkta ya da akraba ziyaretlerinde her seferinde yoğun kaygı yaşıyorsa. Oyun terapisinde çocuk sözle anlatamadıklarını oyunla ifade edebileceği güvenli bir alan bulur. Zor yaşantılar sonrasında çocuğa nasıl eşlik edileceğini çocuklarda travma ve yas sayfamızda anlattık.
Kısaca
Bayram ziyaretlerinde çocuğu zorla öptürmek, el öptürmek, rüşvetle kucağa göndermek, etiketlemek, performansa zorlamak, "kimi daha çok seviyorsun?" diye sormak ve "dur" dediğinde durmamak iyi niyetli olsa da çocuğa sınırlarının önemsiz olduğunu öğretir. Ziyaretten önce çocuğu hazırlayın, temas için onun isteğini sorun, saygıyı seçenekler ve model olarak öğretin. Mahremiyet eğitimi aileden başlar ve araştırmalar beden güvenliği eğitiminin çocukları korkutmadan güçlendirdiğini gösteriyor.
Sık Sorulan Sorular
Çocuğumu büyüklerin elini öpmeye zorlamalı mıyım?
Hayır. Saygı göstermenin tek yolu fiziksel temas değildir. El sallamak, merhaba demek ya da gülümsemek de saygıdır. Çocuk isterse el öpebilir; istemiyorsa zorlamak ona saygıyı değil, bedeni üzerinde söz hakkı olmadığını öğretir.
Akrabalar "ayıp oluyor" derse ne demeliyim?
Sakin ve kısa bir cümle yeter: "Bizde öpmeden önce çocuğa soruyoruz; isterse kendisi gelir." Mümkünse bunu ziyaretten önce yakın akrabalarla konuşun; çocuğun yanında tartışmaya dönüşmesin.
Mahremiyet eğitimine ne zaman başlanmalı?
Çocuk konuşmaya başladığı andan itibaren yaşına uygun, basit cümlelerle başlanabilir: "Bedenin sana ait", "İstemediğin dokunuşa hayır diyebilirsin", "Seni rahatsız eden bir şeyi bana anlatabilirsin." Bunlar tek seferlik bir konuşma değil, gündelik hayatta tekrar edilen küçük mesajlardır.
Bayramda çekingen davranan çocuğu nasıl rahatlatırım?
Önceden kimlerin olacağını anlatın, ilk dakikalarda yanınızda kalmasına izin verin ve ısınması için zaman tanıyın. "Utangaç" diye etiketlemek yerine "Önce biraz bakmak istiyor" demek hem çocuğu hem ortamı rahatlatır. Arkadaş ortamındaki çekingenlik için çocuğum arkadaş edinemiyor yazısına bakabilirsiniz.
Çocuğu gıdıklamak zararlı mı?
Karşılıklı ve keyifli olduğu sürece oyunun bir parçası olabilir. Önemli olan çocuğun "dur" dediği an durmaktır. Gıdıklanan çocuğun gülmesi her zaman eğlendiği anlamına gelmez; "dur" sözüne saygı göstermek, ona hayır demenin işe yaradığını öğretir.
Kaynaklar
- Walsh, K., Zwi, K., Woolfenden, S. ve Shlonsky, A. (2015). School-based education programmes for the prevention of child sexual abuse. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2015(4), CD004380. PubMed 25876919
- Fox, N. A., Henderson, H. A., Marshall, P. J., Nichols, K. E. ve Ghera, M. M. (2005). Behavioral inhibition: linking biology and behavior within a developmental framework. Annual Review of Psychology, 56, 235-262. PubMed 15709935