"Ben Yapamam"
Yeni bir oyuna "ben beceremem" diyen, ayakkabısını bağlamayı denemeden "sen yap" diye uzatan, resim yarışmasına "herkes benden iyi" diye katılmayan çocuk. Veliler bunu çoğunlukla utangaçlık sanır. Oysa bu cümleler, çocuğun kendi yapabilirliğine inancının zayıfladığının en net işaretidir: özgüven eksikliği.
Bu yazı belirtileri, en sık gözden kaçan sebebi (çok sevmenin yanlış biçimi), araştırmaların ne gösterdiğini ve evde özgüveni büyüten oyunları anlatıyor.
Belirtiler
- Yeni bir şeyi denemeden "yapamam" demek; başlamadan vazgeçmek.
- Küçük hatalarda dağılmak, ağlamak ya da oyunu bırakmak.
- Sürekli onay aramak: "Doğru mu yaptım? Beğendin mi?"
- Kendini kardeşle ya da arkadaşlarla kıyaslamak: "O benden iyi."
- Grupta geri durmak, el kaldırmamak, sorumluluk istememek.
- Tanıdık ve kolay olana sığınmak; zorlayıcı hiçbir şeyi seçmemek.
Bu işaretlerin bir ikisi her çocukta ara sıra görülür. Dikkat gerektiren, bunların süreklileşmesi ve çocuğun hayatını daraltmaya başlamasıdır.
En Sık Gözden Kaçan Sebep: Çok Sevmenin Yanlış Biçimi
Sıla Tiran Başbuğ bunu kısa bir videoda şöyle anlatıyor: bazen bir çocuğa zarar veren şey sevgisizlik değil, sevginin içine fark etmeden karışan kaygı, kontrol ve aşırı korumadır. Çocuk merdivene çıkar: "Dikkat et, düşersin." Parkta koşar: "Yavaş, aman dikkat." Anne-baba bunu sevgiden yapar; çocuk başka bir mesaj alır: "Dünya tehlikeli bir yer ve ben tek başıma baş edemem."
Aşırı korunan çocuk "annem beni seviyor" demez; bunu zaten bilir. Şunu öğrenir: "Annem sürekli endişeleniyorsa, demek ki korkmam gereken şeyler var." Paradoks buradadır: çocuğu düşmekten koruruz ama kalkmayı öğrenmesini engelleriz; hayal kırıklığından koruruz ama onunla baş etmeyi öğrenmesini engelleriz. Özgüven hiç düşmemekten değil, düştüğünde kalkabileceğini bilmekten doğar. "Koşma, düşersin" cümlesinin beyinde ne yaptığını ayrı bir yazıda anlattık.
Araştırmalar Ne Diyor?
Ebeveynlik ile çocuk kaygısı arasındaki ilişkiyi inceleyen 47 çalışmayı derleyen bir meta-analiz, ebeveyn kontrolünün çocuk kaygısıyla, soğukluk ya da reddetmeden daha güçlü ilişkili olduğunu buldu. En çarpıcı bulgu alt boyutlardaydı: çocuğa özerklik tanımak (kendi başına deneme, karar verme alanı bırakmak) kaygıdaki farkın %18'ini açıklarken, ebeveynin sıcaklığı %1'in altını açıklıyordu (McLeod, Wood ve Weisz, 2007). Yani kaygılı ve kendine güvenmeyen çocuk için belirleyici olan ne kadar sevildiği değil, ne kadar denemesine izin verildiğidir.
Güvenli Keşif: Koruma ile Bırakma Arasındaki Mesafe
Çocuğun ihtiyacı kusursuz koruma değil, güvenli keşiftir. Parkta tırmanan çocuğu arkasından tutup yukarı çekmek değil, düşerse tutacak mesafede durup "Sana güveniyorum, dene" diyebilmektir. Çocuk iki şeyi aynı anda bilmelidir: "Annem babam yanımda" ve "ben de yapabilirim." Kendinize sorulacak tek soru şudur: "Çocuğa yardım mı ediyorum, yoksa kendi kaygımı mı yönetiyorum?" Koruma gibi görünen şey çoğu zaman ebeveynin kaygısının çocuğa aktarılmasıdır.
Evde Özgüveni Büyüten Dil
- Sonucu değil çabayı görün: "Ne kadar zekisin" yerine "Bu zor şey için çok uğraştın ve yaptın." Zekâ övgüsü çocuğu zor görevlerden kaçırır; çaba övgüsü denemeye yaklaştırır. Ödül ve övgünün inceliğini ödül ve ceza çocukta neyi yok ediyor? yazısında ele aldık.
- Sorumluluk verin: Sofrayı kurmak, çiçeği sulamak, kendi çantasını hazırlamak. "Ben işe yarıyorum" duygusu özgüvenin hammaddesidir.
- Hatayı normalleştirin: Kendi hatalarınızı yüksek sesle söyleyin: "Tuzu fazla kaçırdım, bir dahaki sefere daha az koyarım."
- Etiketlemeyin: "Utangaç", "beceriksiz", "tembel" etiketleri çocuğa bir rol verir; çocuk rolü oynar.
- Yerine yapmayın, yanında durun: Fermuarı siz çekmeyin; "Alt kısmı tut, ben başlangıcı takayım" deyin.
Özgüven Geliştiren Oyunlar
- Rol değiştirme: Çocuk öğretmen ya da doktor, siz bilmeyen öğrenci ya da hasta. Çocuk, "güç bende" hissini güvenli bir oyunda yaşar.
- Fiziksel mücadele oyunları: Yastık savaşı, halat çekme, güreş. Kıl payı da olsa kazanmasına izin verin; bedensel özgüven zihinsel özgüvene taşınır.
- "Sen karar ver" oyunu: Hafta sonu bir saatlik "çocuğun yönettiği zaman": ne oynanacağına, nereye gidileceğine (güvenli seçenekler içinde) o karar verir.
- Yanlış yapma oyunu: Herkesin bilerek komik hatalar yaptığı bir oyun (şarkıyı yanlış söylemek, resmi ters çizmek). Hata, gülünecek bir şeye dönüşür; korkulacak değil.
- Küçük görev avı: Yaşına göre "zor ama yapılabilir" üç görev; tamamlanınca ödül değil, "bunu sen yaptın" cümlesi.
Ne Zaman Destek Almalı?
Çekingenlik okula gitmeyi, arkadaş edinmeyi ya da yeni ortamlara girmeyi engellemeye başladıysa, çocuk sürekli kaygılıysa ya da "ben kötüyüm, beceriksizim" gibi kendine dair sert cümleler kuruyorsa bir uzmanla konuşmak iyi gelir. Oyun terapisinde tüm kontrol çocuktadır; eleştirilmeyen ve yönlendirilmeyen çocuk, kendi seçimlerinin sonuçlarını güvenle deneyimleyerek "ben yapabilirim" duygusunu oyunda kurar. Ebeveyn görüşmelerinde ise evdeki koruma-bırakma dengesi birlikte ayarlanır. Kaygı tarafı öne çıkıyorsa çocuklarda kaygı ve korku sayfamıza bakabilir, bize ulaşabilirsiniz.
Kısaca
Özgüven eksikliği çoğu zaman sevgisizlikten değil, çok sevmenin yanlış biçiminden, aşırı korumadan beslenir. Araştırmalar, çocuğun kaygısında belirleyici olanın sıcaklık değil özerklik olduğunu gösteriyor. Çocuğu düşmekten değil, düşünce kalkamamaktan koruyun: güvenli mesafede durun, çabayı görün, karar verdirin, hatayı normalleştirin. Çocuğun gün boyu "anne bak" demesinin görülme ihtiyacıyla ilgisini sürekli "anne bak" diyen çocuk yazısında anlattık. Yenilgi karşısında çöken çocuk için çocuk neden kaybedince ağlar? yazısı var.
Kaynaklar
- McLeod, B. D., Wood, J. J. ve Weisz, J. R. (2007). Examining the association between parenting and childhood anxiety: A meta-analysis. Clinical Psychology Review, 27(2), 155-172. PubMed 17112647