Karne Bir Not Listesi Değil, Bir Duygu Günü
Karne günü çocuk eve iki şey getirir: bir kâğıt ve o kâğıda sizin nasıl bakacağınıza dair bir merak. Çoğu çocuk karneyi uzatırken önce notlara değil, sizin yüzünüze bakar. O an verilen tepki, notların kendisinden daha uzun süre hatırlanabilir.
Bu yazıda karne günü için ilk cümleyi, notlar beklediğiniz gibi gelmediğinde yapılabilecekleri, övgünün nasıl verileceğini, kıyaslamanın ve karne hediyesinin etkisini araştırmalarla birlikte topladık. Sonunda da karne günü için kısa sözler var.
Çocuğunuzla ilgili aklınıza takılan bir soru mu var? Kısa bir mesajla sorabilirsiniz.WhatsApp'tan Yazın
İlk Cümle Neden Bu Kadar Önemli?
"Bu ne?", "Matematik neden 3?", "Kuzenin hep 5 almış" gibi ilk cümleler çocuğa tek bir mesaj verir: değerin notlarına bağlı. Oysa karne günü çocuğun duymaya en çok ihtiyaç duyduğu şey, notlar ne olursa olsun ilişkinin yerinde durduğudur.
- "Karneni merak ediyorum ama önce sen nasılsın?" Dikkat önce çocuğa gider, sonra kâğıda.
- "Sen karnene bakınca ne hissettin?" Değerlendirmeyi önce çocuğun kendisi yapar; çoğu zaman sizden daha dürüst olur.
- "Bu dönem en çok neyle gurur duydun?" Not dışında bir başarıya da kapı açar: bir arkadaşlık, bir proje, zor bir dersten vazgeçmemek.
Övgü: Zekâyı Değil, Çabayı Görün
Notlar iyi geldiğinde en sık kurulan cümle "Aferin, sen çok akıllısın"dır. İyi niyetlidir ama araştırmalar daha iyi bir yol olduğunu gösteriyor. Beşinci sınıf öğrencileriyle yapılan altı çalışmalık bir seride, zekâsı için övülen çocuklar bir sonraki başarısızlıktan sonra çabası için övülenlere göre görevde daha az sebat etti, görevden daha az keyif aldı ve daha kötü performans gösterdi. Zekâsı övülen çocuklar zekâyı daha çok değişmez bir özellik olarak tanımladı; çabası övülenler ise geliştirilebilir olduğuna inanıyordu (Mueller ve Dweck, 1998).
Ev ortamında da benzer bir iz görülüyor: ebeveynlerin 14-38 aylık çocuklarına verdikleri çaba odaklı övgü, bu çocukların 7-8 yaşındayken yeteneğin çalışarak gelişebileceğine inanmalarını öngördü (Gunderson ve ark., 2013).
- Yerine: "Çok akıllısın" → "Matematikte ne kadar uğraştığını gördüm, karşılığını almışsın."
- Yerine: "Hep böyle 5 getir" → "Zorlandığın konuda vazgeçmedin. Bu kolay değildi."
- Yerine: "Tabii ki 5, benim kızım/oğlum" → "Bu notun arkasında senin emeğin var."
Notlar Beklediğiniz Gibi Gelmediyse
- 1. O gün değerlendirme yapmayın: Karne günü, hesap günü değildir. "Bunu birkaç gün sonra birlikte konuşalım" demek hem sizin hem çocuğun sakinleşmesine zaman tanır.
- 2. Önce çocuğun açıklamasını dinleyin: "Sence bu derste ne oldu?" Çocuğun anlattığı neden (konuyu anlamamak, öğretmenle sorun, sınav günü kötü hissetmek, arkadaşlık sıkıntısı) sizin tahmininizden farklı olabilir.
- 3. Tek bir derse odaklanın: Bütün karneyi masaya yatırmak çocuğu bunaltır. En çok zorlandığı bir dersi seçin.
- 4. Nedeni birlikte arayın: Dikkat, uyku, ekran, kaygı, öğrenme güçlüğü, okulda yaşanan bir sorun... Düşük not bir sonuçtur; asıl konuşulması gereken, onu doğuran şeydir.
- 5. Küçük ve somut bir plan yapın: "Daha çok çalışacaksın" yerine "Haftada iki gün, akşam yemeğinden önce 20 dakika matematik tekrarı". Öğretmenle de bir görüşme planlayın.
Sınav dönemlerinde kaygı ve motivasyon üzerine daha ayrıntılı bilgiyi sınav kaygısı ve motivasyon yazısında bulabilirsiniz.
Kıyaslama ve Çok Yüksek Beklenti
"Ablan bu yaşta hep 5 alırdı", "Komşunun oğlu takdir almış" cümleleri çocuğu daha çok çalışmaya değil, çoğu zaman yetersiz hissetmeye iter. Beklentinin dozu da önemli. Almanya'da 5. ile 10. sınıflar arasında izlenen 3.530 öğrencilik temsili bir örneklemde, ebeveynlerin çocuktan umduğu başarının gerçekçi beklentilerini aşması (yani "aşırı hedef") zaman içinde çocukların matematik başarısıyla olumsuz ilişkili bulundu; bulgu ABD'deki bağımsız bir örneklemde de tekrarlandı (Murayama ve ark., 2016). Yani yüksek hedef tek başına motive etmiyor; çocuğun gerçek durumuyla bağı koptuğunda yük hâline gelebiliyor.
Kardeşler arasındaki kıyaslamanın etkilerini kardeş kıskançlığı yazısında da ele aldık.
Karne Hediyesi Vermeli mi?
Pek çok ailede karne günü bir hediyeyle kutlanır; bunda kötü bir şey yok. Dikkat edilmesi gereken, hediyenin nota bağlanan bir pazarlığa dönüşmesidir: "Hepsi 5 olursa telefon alırım." 128 çalışmayı bir araya getiren bir meta-analizde, önceden vaat edilen ve performansa bağlanan maddi ödüller kişinin işi kendi isteğiyle yapma motivasyonunu anlamlı biçimde azalttı; maddi ödüllerin olumsuz etkisi çocuklarda üniversite öğrencilerine göre daha belirgin olma eğilimindeydi. Olumlu geri bildirim ise iç motivasyonu artırdı (Deci, Koestner ve Ryan, 1999).
- Notu değil dönemi kutlayın: "Bir dönemi daha bitirdin" diye kutlanan bir gün, notlara bağlı bir ödülden farklı bir mesaj verir.
- Kardeşlere aynı davranın: Kutlama notlara göre değişirse karne günü kardeşler arasında bir yarışa döner.
- Eşya yerine birlikte bir deneyim: Sinemaya gitmek, birlikte bir tarif yapmak, çocuğun seçtiği bir gün planlamak.
Ödül ve cezanın uzun vadede neden ters tepebildiğini ödül ve ceza çocukta neyi yok ediyor? yazısında anlattık.
Karne Günü İçin Kısa Sözler
- "Karnen ne olursa olsun, seninle gurur duymam notlara bağlı değil."
- "Bu dönem en çok zorlandığın şeyi bana anlatır mısın?"
- "Zorlandığın derste vazgeçmediğini gördüm."
- "Öğretmeninin yazdığı bu cümleyi çok sevdim."
- "Bir sonraki dönem neyi farklı denemek istersin?"
- "Bugün karne günü, akşam istediğin yemeği birlikte yapalım."
Ne Zaman Destek Almalı?
Önce çocuk doktoru. Notlardaki ani düşüşe uyku ya da iştah değişikliği, sık baş veya karın ağrısı eşlik ediyorsa ya da çocuk tahtayı görmekte, söyleneni duymakta zorlanıyorsa önce çocuğunuzun doktoruna danışın; görme ve işitme kontrolü dahil bedensel nedenlerin dışlanması önemlidir.
Şu durumlarda bir uzmanla konuşmak da iyi gelir: karne yaklaşırken çocuk yoğun korku yaşıyor, karnesini saklıyor ya da eve gelmek istemiyorsa; kendini "aptal, beceriksiz" diye tanımlamaya başladıysa; okula gitmek istemiyorsa; dikkat ve odaklanma güçlüğü her derste ve evde de sürüyorsa. Oyun terapisinde çocuk kaygısını ve değersizlik duygusunu güvenli bir alanda ifade eder; ergenlik çağındaki gençler için ergen danışmanlığı yol gösterir. Okulla ilgili güçlükler için okul sorunları ve dikkat güçlüğü için dikkat eksikliği ve hiperaktivite sayfalarımıza da bakabilirsiniz.
Kısaca
Karne günü çocuk önce sizin yüzünüze bakar. İlk cümle notlarla değil, onunla ilgili olsun; notlar beklediğiniz gibi gelmediyse konuşmayı birkaç gün sonraya bırakın, tek bir derse odaklanın ve nedeni birlikte arayın. Zekâ yerine çabayı övün, kıyaslamayın, beklentiyi çocuğun gerçek durumuna göre ayarlayın. Hediye verecekseniz notu değil dönemi kutlayın. Karne bir dönemin özeti; çocuğunuzun kim olduğunun değil.
Sık Sorulan Sorular
Karnesi kötü gelen çocuğa ne söylenir?
İlk gün değerlendirme yapmadan: "Karneni gördüm. Bunu birkaç gün sonra birlikte konuşalım; şimdi sen nasılsın?" Sonraki konuşmada önce çocuğun ne düşündüğünü sorun, tek bir derse odaklanın ve küçük, somut bir plan yapın.
Karne hediyesi almalı mıyım?
Alabilirsiniz, ama nota bağlı bir pazarlık olmasın. Araştırmalar önceden vaat edilen, performansa bağlı maddi ödüllerin çocuğun kendi isteğiyle öğrenme motivasyonunu azaltabildiğini gösteriyor (Deci ve ark., 1999). Notu değil dönemi kutlamak ve kardeşlere aynı davranmak daha iyi bir mesaj verir.
Kötü karne için ceza vermeli miyim?
Ceza çoğu zaman çocuğa notu nasıl yükselteceğini değil, karnesini nasıl saklayacağını öğretir. Düşük notun nedenini bulmak ve birlikte bir plan yapmak daha etkilidir. Cezanın neden ters tepebildiğini çocuklara ceza vermek neden zarar verir? yazısında anlattık.
Çocuğum karnesini benden sakladı. Ne yapmalıyım?
Saklamak çoğu zaman korkunun işaretidir. Öfkeyle değil, merakla yaklaşın: "Karneni göstermekten korktun galiba. Neden korktuğunu anlamak istiyorum." Korkunun kaynağını konuşmak, bir sonraki sefer saklamamasının yolunu açar. Saklama ve yalanın arkasındaki nedenleri çocuklarda yalan söyleme yazısında ele aldık.
Çocuğumu "akıllısın" diye övmek yanlış mı?
Yanlış değil ama tek övgü bu olmasın. Araştırmalar zekâ için övülen çocukların başarısızlıktan sonra daha çabuk vazgeçebildiğini, çaba ve strateji için övülenlerin ise daha çok sebat ettiğini gösteriyor (Mueller ve Dweck, 1998). "Çok uğraştın", "farklı bir yol denedin" gibi cümleler daha kalıcı bir motivasyon kurar.
Kaynaklar
- Mueller, C. M. ve Dweck, C. S. (1998). Praise for intelligence can undermine children's motivation and performance. Journal of Personality and Social Psychology, 75(1), 33-52. PubMed 9686450
- Gunderson, E. A., Gripshover, S. J., Romero, C., Dweck, C. S., Goldin-Meadow, S. ve Levine, S. C. (2013). Parent praise to 1- to 3-year-olds predicts children's motivational frameworks 5 years later. Child Development, 84(5), 1526-1541. PubMed 23397904
- Murayama, K., Pekrun, R., Suzuki, M., Marsh, H. W. ve Lichtenfeld, S. (2016). Don't aim too high for your kids: Parental overaspiration undermines students' learning in mathematics. Journal of Personality and Social Psychology, 111(5), 766-779. PubMed 26595715
- Deci, E. L., Koestner, R. ve Ryan, R. M. (1999). A meta-analytic review of experiments examining the effects of extrinsic rewards on intrinsic motivation. Psychological Bulletin, 125(6), 627-668. PubMed 10589297