Evde Çocukla Oynanacak Oyunlar: Yaşa Göre 15 Ekransız Oyun

Kış Geldi, Ekran Çağırıyor

Hava soğudu, park saatleri kısaldı ve evde geçen saatler uzadı. Böyle günlerde en kolay çözüm çoğu zaman tablet ya da televizyondur. Ama çocuğu oyalamak için illa yeni bir oyuncak almak ya da saatlerce etkinlik hazırlamak gerekmez. Bir karton kutu, birkaç yastık, bir deste kart ve en önemlisi, telefonu bir kenara bırakmış bir yetişkin çoğu zaman yeter.

Bu yazıda evdeki eşyalarla oynanabilecek 15 oyunu yaşa göre ayırdık ve her birinin çocuğa ne kazandırdığını kısaca yazdık. Sonunda da belki en önemli oyunu anlattık: çocuğun yönettiği oyun zamanı.

Çocuğunuzla ilgili aklınıza takılan bir soru mu var? Kısa bir mesajla sorabilirsiniz.WhatsApp'tan Yazın

Oyun Neden Bu Kadar Önemli?

Oyun, çocuk için "boş zaman" değil, öğrenmenin ta kendisidir. Amerikan Pediatri Akademisi'nin oyun üzerine yayımladığı klinik raporda, yaşa uygun oyunun ebeveynlerle ve akranlarla birlikte oynandığında çocuğun sosyal-duygusal, bilişsel, dil ve öz düzenleme becerilerini geliştirmek için eşsiz bir fırsat olduğu vurgulanıyor. Aynı rapor, oyun sırasında ebeveyn ile çocuğun paylaştığı neşenin ve karşılıklı uyumun bedenin stres tepkisini düzenlemeye yardım ettiğini de belirtiyor (Yogman ve ark., 2018).

Oyun terapisinde de aynı şeyi görürüz: çocuk kelimelerle anlatamadığını oyunla anlatır. Korkusunu, kıskançlığını, öfkesini oyuncaklara taşır. Evde oynanan sıradan bir oyun bile bu yüzden çocuğun iç dünyasına açılan küçük bir pencere olabilir.

2-3 Yaş İçin 5 Oyun

1. Saklambaç ve "ce-ee": Battaniyenin altına saklanmak, kapının arkasından çıkmak. Çocuk kaybolma ve yeniden bulunma heyecanını güvenle yaşar; kahkaha garantidir.
2. Karton kutu: Büyük bir koli bir gün ev, ertesi gün araba, sonraki gün tünel olur. Hazır bir anlamı olmayan nesne, hayal gücüne en çok alan açandır.
3. Yastık parkuru: Minder ve yastıklarla yere bir yol yapın; üstünden yürümek, atlamak, altından sürünmek. Enerji atmanın ve beden kontrolünün evdeki en kolay yolu.
4. Tencere-kapak orkestrası: Tahta kaşıkla tencereye vurmak, hızlı-yavaş, sesli-sessiz çalmak. Ritim tutmak dinlemeyi ve sırayı da öğretir.
5. Su aktarma: Lavabo ya da küvette plastik kaplarla suyu bir kaptan diğerine aktarmak. El becerisini geliştirir ve pek çok çocuğa sakinleştirici gelir. Su oyununda çocuğun başından ayrılmayın.

Güvenlik notu: 3 yaşından küçük çocuklarla boncuk, kuru fasulye, düğme ya da bozuk para gibi küçük parçalarla oynamayın; ağza alınıp yutulabilir.

4-5 Yaş İçin 5 Oyun

6. Heykel oyunu: Müzik çalarken dans edilir, müzik durunca herkes heykel olur. "Dur" dendiğinde durabilmek, öz düzenlemenin oyun hâlidir. Çocukların yürütücü işlevlerini (dikkat, dürtü kontrolü, esnek düşünme) geliştirdiği gösterilen etkinlikleri inceleyen bir derleme, bilgisayarsız oyunları da etkili yollar arasında sayıyor ve başarılı programların ortak yanının düzenli tekrar ve zorluğun giderek artırılması olduğunu belirtiyor (Diamond ve Lee, 2011). Heykel oyununu hızlandırarak ya da "zıt" kurallar ekleyerek (müzik durunca dans et) zorlaştırabilirsiniz.
7. Hayali oyun: Market, doktorculuk, kuaför, okul. Çocuk bazen öğretmen, bazen hasta, bazen anne olur. Rolleri değiştirmek, başkasının gözünden bakmayı öğretir. Çocuk oyunda bir korkuyu (iğne, doktor, ayrılık) tekrar tekrar oynuyorsa, onu yönlendirmeden izleyin; çoğu zaman o duyguyu kendi hızında işliyordur.
8. Sayılı kutu oyunları: Yılan merdiven gibi sayıların sırayla ilerlediği oyunlar. Düşük gelirli ailelerden gelen, ortalama 5,4 yaşındaki okul öncesi çocuklarla yapılan bir çalışmada, böyle bir oyunu toplam yaklaşık bir saat oynamak sayı karşılaştırma, sayma ve rakam tanıma gibi becerileri geliştirdi ve kazanımlar 9 hafta sonra da sürüyordu; kareleri yalnızca renkli olan aynı oyunu oynayanlarda ise gelişme görülmedi (Ramani ve Siegler, 2008).
9. Hazine avı: Bir oyuncağı saklayın, çocuğa resimli ya da sözlü ipuçları verin ("yumuşak bir şeyin altında"). Sonra rolleri değiştirin: o saklasın, siz bulun.
10. Battaniye çadırı ve gölge oyunu: İki sandalye ve bir battaniyeyle bir kale kurun; içeride el feneriyle duvara gölgeden hayvanlar yapın. Kendine ait küçük bir alan, pek çok çocuk için güven verici bir sığınaktır.

6 Yaş ve Üstü İçin 5 Oyun

11. Kart oyunları: Eşleştirme, pişti, renk ve sayı kartları. Kural takip etmeyi, sıra beklemeyi ve en zoru, kaybetmeyi öğretir. Kaybetmek her seferinde gözyaşıyla bitiyorsa çocuk neden kaybedince ağlar? yazısına göz atın.
12. Hikâye zinciri: Biri bir cümleyle başlar ("Bir gün bir ejderha markete gitmiş..."), sırayla herkes bir cümle ekler. Dili, hayal gücünü ve başkasını dinlemeyi birlikte çalıştırır.
13. Mutfakta birlikte tarif: Kurabiye ya da pizza; ölçmek, saymak, karıştırmak, beklemek. Çocuğa gerçek bir iş verilmesi kendini yetkin hissettirir.
14. Duygu sessiz sinema: Kâğıtlara duygular yazın (kızgın, şaşkın, utanmış, heyecanlı), sırayla çekip yalnızca yüz ve bedenle anlatın. Duyguları tanımak ve adlandırmak için eğlenceli bir alıştırmadır.
15. Dama, satranç ve strateji oyunları: Planlamayı, beklemeyi ve hamlenin sonucunu düşünmeyi öğretir. Başta kuralları basitleştirmekten çekinmeyin.

En Önemli Oyun: Çocuğun Yönettiği 15-20 Dakika

Sıla Tiran Başbuğ'un önerdiği şey bir oyun değil, bir oyun biçimi: günde 15-20 dakika, çocuğun seçtiği ve yönettiği, sizin yalnızca eşlik ettiğiniz bir oyun zamanı. Bu sürede telefon başka odada durur; soru yağmuru, öğretme ve düzeltme olmaz. Çocuk ne oynamak isterse onu oynarsınız, yaptığını sözle yansıtırsınız: "Kuleyi çok yükseğe çıkardın." "Ayıcık şimdi kızgın görünüyor."

Kısa ama düzenli bu zaman, çocuğun biriken enerjisini boşaltmasına ve sizinle bağını tazelemesine yardım eder. Oyun terapisindeki çocuk merkezli yaklaşımın evde nasıl uygulanabileceğini evde oyun terapisi uygulanır mı? yazısında ayrıntılı anlattık.

Ekranın Yerini Nasıl Doldurmalı?

Amerikan Pediatri Akademisi'nin 0-5 yaş için medya açıklaması, ailelere yalnızca içerik ya da süre sınırı üzerinden değil, ekranı çocukla birlikte kullanmak ve çocuğa gelişimi için sağlıklı başka etkinliklere zaman bırakmak üzerinden yol göstermeyi öneriyor (AAP İletişim ve Medya Konseyi, 2016). Sıla Tiran Başbuğ da kısa bir videoda benzer bir yol öneriyor:

Video özeti: Videoda ekran kapatıldığında yoğun öfke ve kriz yaşayan çocukta ekranın bir eğlenceden çok rahatlama ve duygu düzenleme aracına dönüşmüş olabileceği anlatılıyor. Dört adım öneriliyor: ekranı bir anda kesmek yerine süreyi küçük adımlarla azaltmak, "ekran yok" yerine "gel birlikte oynayalım" diyerek boşluğu doldurmak, telefon kullanımında model olmak ve ekranı yasaklamak yerine çocuğun ihtiyacını ve duygusunu konuşmak. Ana mesaj: amaç ekranı tamamen çıkarmak değil, sağlıklı bir denge kurmak.

Bir anda kesmeyin, azaltın: Ekranı bir günden ötekine yasaklamak çatışmayı artırır. Süreyi küçük ve sürdürülebilir adımlarla kısaltın.
Boşluğu doldurun: "Ekran yok" yerine "Gel birlikte oynayalım" demek çok daha etkilidir. Bu yazıdaki oyunlar tam bunun için.
Model olun: Akşam yemeğinde ailecek telefonları bir sepete koymak, evde ekransız bir alan yaratır.
Duyguyu konuşun: "Bugün çok mu yoruldun, o yüzden mi izlemek istedin?" Bazı günler çocuk yalnızca dinlenmek ister; bunu fark etmek, ekranı bir ödül-ceza konusu olmaktan çıkarır.

Yaşa göre ekran süreleri ve evde ekran kurallarını ekran süresi ve çocuk gelişimi rehberinde topladık. "Sıkıldım" cümlesinin neden hemen doldurulması gerekmediğini de çok sıkıldım diyen çocuk yazısında anlattık.

Oyuna Nasıl Eşlik Etmeli?

Yönetimi çocuğa bırakın: Kuralları o koyarsa koysun; "öyle oynanmaz" demeyin. Kurallı oyunlarda bile ara sıra onun kuralıyla oynamak keyfi artırır.
Hep kazandırmayın, hep kazanmayın: Kaybetmeyi küçük dozlarda yaşamak öğreticidir; sürekli yenilmek ise oyunun tadını kaçırır.
Mükemmel olmasına gerek yok: Her gün yeni bir etkinlik bulmak zorunda değilsiniz. Çocuklar aynı oyunu defalarca oynamayı sever; tekrar onlar için güven demektir.
Dağınıklığı kabul edin: Yastık parkuru ya da çadır biraz dağınıklık demek. Oyun bitince toplamayı da oyunun bir parçası yapın.

Ne Zaman Destek Almalı?

Önce çocuk doktoru. Çocuğunuz yaşıtlarına göre oyuna hiç ilgi göstermiyorsa, göz teması kurmakta, işaret etmekte ya da konuşmada belirgin biçimde geride kalıyorsa önce çocuğunuzun doktoruna danışın; gelişim değerlendirmesi gerekip gerekmediğine birlikte karar verilir.

Şu durumlarda bir uzmanla konuşmak da iyi gelir: çocuk ekran kapandığında her seferinde uzun ve şiddetli krizlere giriyorsa; hiçbir oyuna başlayamıyor ya da birkaç dakikada bırakıyorsa; oyunlarında aynı korkutucu sahneyi haftalarca, giderek artan bir sıkıntıyla tekrar ediyorsa. Oyun terapisinde çocuk duygularını oyun aracılığıyla güvenle ifade eder; ebeveyn görüşmelerinde evdeki oyun zamanı birlikte planlanır. Ekran kullanımı başlı başına bir sorun hâline geldiyse çocuklarda ekran bağımlılığı sayfamıza da bakabilirsiniz.

Kısaca

Evde çocukla oynamak için pahalı oyuncaklara gerek yok: karton kutu, yastık, kart destesi ve biraz zaman yeter. 2-3 yaşta hareket ve keşif, 4-5 yaşta hayali oyun ve kurallı oyunların ilk adımları, 6 yaş üstünde kart, strateji ve hikâye oyunları öne çıkar. Araştırmalar oyunun duygusal, dil ve öz düzenleme becerilerini desteklediğini gösteriyor. En değerli oyun ise telefonu bırakıp günde 15-20 dakika çocuğun yönettiği oyuna eşlik etmektir.

Sık Sorulan Sorular

Evde çocukla günde ne kadar oyun oynamalıyım?

Belirli bir süre şartı yok; ama günde 15-20 dakika, telefonsuz ve çocuğun yönettiği bir oyun zamanı çoğu aile için gerçekçi ve etkilidir. Kısa ama düzenli zaman, uzun ama seyrek zamandan daha çok işe yarar.

Çocuğum tek başına oynamıyor, hep beni istiyor. Normal mi?

Küçük yaşlarda evet. Bağımsız oyun zamanla gelişir. Önce birlikte başlayıp oyun kurulduktan sonra yakında kalarak kendi işinize geçebilirsiniz: "Ben buradayım, mutfaktayım." Sürekli onay ihtiyacı için sürekli "anne bak" diyen çocuk yazısına bakabilirsiniz.

Ekranı tamamen yasaklamalı mıyım?

Amaç ekranı hayattan tamamen çıkarmak değil, sağlıklı bir denge kurmaktır. Süreyi kademeli azaltmak, ekranın yerine birlikte yapılacak bir şey koymak ve ekranı mümkün olduğunca çocukla birlikte kullanmak yasaktan daha iyi sonuç verir.

Hangi oyuncakları almalıyım?

Ne olacağı belli olmayan, açık uçlu oyuncaklar en uzun ömürlüsüdür: bloklar, karton kutular, kuklalar, mutfak oyuncakları, boya kalemleri. Çok sesli ve tek işlevli oyuncaklar çoğu zaman çabuk sıkar.

Oyun oynarken çocuğuma bir şey öğretmeli miyim?

Her oyunun bir eğitim hedefi olması gerekmez. Çocuk oyunun içinde zaten öğrenir: sayıları kutu oyununda, sırayı kart oyununda, duyguları hayali oyunda. Sürekli öğretmeye çalışmak oyunu derse çevirir.

Kaynaklar

Yogman, M., Garner, A., Hutchinson, J., Hirsh-Pasek, K., Golinkoff, R. M.; Committee on Psychosocial Aspects of Child and Family Health; Council on Communications and Media (2018). The power of play: A pediatric role in enhancing development in young children. Pediatrics, 142(3), e20182058. PubMed 30126932
Council on Communications and Media (2016). Media and young minds. Pediatrics, 138(5), e20162591. PubMed 27940793
Ramani, G. B. ve Siegler, R. S. (2008). Promoting broad and stable improvements in low-income children's numerical knowledge through playing number board games. Child Development, 79(2), 375-394. PubMed 18366429
Diamond, A. ve Lee, K. (2011). Interventions shown to aid executive function development in children 4 to 12 years old. Science, 333(6045), 959-964. PubMed 21852486