"Hadi Artık, Kaç Kere Söyledim"
Bazı çocuklar her şeyi ağırdan alır. Hazırlanmaları uzun sürer, ödev saatler alır, söylenen şey hemen yapılmaz. Bir süre sonra evde hep aynı cümleler duyulur: "Hadi artık, çabuk ol." "Yine oyalanıyorsun." "Kaç kere söyledim, hâlâ yapmadın." Ve çoğu ebeveyn aynı sonuca varır: bu çocuk inat ediyor.
Sıla Tiran Başbuğ kısa bir videoda buna farklı bir yerden bakıyor: bir çocuk sürekli uyarılıyor ve hâlâ yapmıyorsa, orada çoğu zaman inat değil, bir mesaj vardır. Bu yazı, söz dinlememenin ne kadar yaygın olduğunu, yavaşlığın arkasındaki olası nedenleri ve "çabuk ol" yerine işe yarayan beş adımı topluyor.
Video özeti: Videoda her şeyi ağırdan alan ve söylenenleri hemen yapmayan çocuğun çoğu zaman inat etmediği, sürekli uyarılıp hâlâ yapmıyorsa orada bir mesaj olduğu anlatılıyor: bazı çocuklar dikkatini toplamakta zorlanır, bazıları ortamdan fazla uyarılır, bazıları da "yetersizsin" mesajını o kadar çok duymuştur ki denemekten vazgeçer. Göz teması kurmak, sakin kalmak, yavaşça yaklaşmak, tek bir yönerge vermek, çabayı takdir etmek ve "çabuk ol" yerine "beraber başlayalım mı?" demek öneriliyor. Ana mesaj: bazı çocuklar yavaş değildir, kendilerini güvende hissettiklerinde hızlanırlar.
Çocuğunuzla ilgili aklınıza takılan bir soru mu var? Kısa bir mesajla sorabilirsiniz.WhatsApp'tan Yazın
Söz Dinlememek Ne Kadar Yaygın?
Yalnız değilsiniz. Çocuklukta söz dinlememeyi inceleyen kapsamlı bir derleme, bunun ebeveynlerin sık yaşadığı ve çocuk doktorlarına sık getirilen bir sorun olduğunu belirtiyor. Aynı derleme, söz dinlememenin nedenleri arasında hem ebeveynin disiplin yöntemlerini hem de çocuğun kendi özelliklerini sayıyor ve bu sorunu azaltmaya yönelik ebeveyn eğitim programlarını inceliyor (Kalb ve Loeber, 2003). Yani söz dinlememe, değişmez bir karakter özelliği değil; anlaşılabilen ve üzerinde çalışılabilen bir döngüdür.
Yavaşlığın Arkasında Ne Olabilir?
Sıla Tiran Başbuğ, yavaş ve söz dinlemiyor görünen çocuklarda sık karşılaştığı birkaç olasılığı sıralıyor:
- Dikkati toplamakta zorlanmak: Bazı çocuklar gerçekten yavaş değildir; dikkatlerini bir işe vermekte ve orada tutmakta zorlanırlar. Bu her ortamda (evde, okulda, oyunda) görülüyorsa ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
- Fazla uyarılmak: Bazı çocuklar ses, ışık, kalabalık ya da kıyafet dokusu gibi uyaranlara daha hassastır. Gürültülü bir sabah telaşında yönergeyi duymak onlar için çok daha zordur.
- "Yetersizsin" mesajını içselleştirmek: "Kardeşin çoktan bitirdi." "Ben yapayım, sen uğraşma." "Yine unuttun, şaşırmadım." Bu cümleler zamanla çocuğun içinde sessiz bir inanca dönüşebilir: "Ne yaparsam yapayım başaramayacağım." O noktada çocuk "Madem yapamayacağım, denemeyeyim" diye düşünebilir. Yavaşlık bazen bir direniş değil, kendini koruma biçimidir.
Bir de şu var: sürekli uyarılan çocuklar bir süre sonra uyarıları duymamaya başlar. Aynı cümle onuncu kez söylendiğinde artık bir yönerge değil, arka plandaki bir gürültüdür.
Söz Dinlemeyen Çocukla 5 Adım
- 1. Odadan seslenmek yerine yanına gidin: Göz teması kurun, gerekirse omzuna dokunun. Çocuk sizi gerçekten fark etmeden verilen yönerge çoğu zaman kaybolur.
- 2. Önce kendi sesinizi ayarlayın: Sabrın tükendiği anda yükselen ses, çocuğun dikkatini yönergeye değil size, yani tehlikeye çevirir. Sakin ve kararlı bir ton daha çok duyulur. Bağırmanın neden ters teptiğini çocuğa bağırmak davranışı neden artırır? yazısında anlattık.
- 3. Tek seferde tek yönerge verin: "Hazırlan" çok geniştir. "Önce ayakkabılarını giy." Bitince bir sonraki adım. Küçük çocuklar için resimli bir sabah sırası da çok işe yarar.
- 4. Çabayı fark edin: "Ayakkabılarını kendin giydin, hem de hiç hatırlatmadan." Ebeveynlere çocukla olumlu etkileşimi artırmayı ve tutarlı olmayı öğreten programların, çocukların davranışlarında daha büyük iyileşmeyle ilişkili olduğu bulundu (Kaminski ve ark., 2008). Küçük yaşta çabaya verilen övgünün de çocuğun yeteneklerin çalışarak gelişebileceğine inanmasıyla ilişkili olduğu gösterildi (Gunderson ve ark., 2013).
- 5. "Hadi" yerine rehberlik edin: "Çabuk ol" yerine "Beraber başlayalım mı?" "Yine mi yapmadın?" yerine "Nerede zorlandığını fark ettim, gel birlikte deneyelim." Başlamak çoğu zaman işin en zor kısmıdır; ilk adımı birlikte atmak sonrasını kolaylaştırır.
Anlamak, Her Şeye İzin Vermek Değil
Çocuğu anlamaya çalışmak, kuralları kaldırmak demek değildir. Okula zamanında gitmek, yatma saati, güvenlik kuralları yerinde kalır. Değişen, kuralın nasıl hatırlatıldığıdır: tehdit ve aşağılama yerine net, kısa ve sıcak bir dil. Sınırı sevgiyle koymanın cümlelerini çocuğa sınır koymak yazısında, ceza yerine neyin işe yaradığını çocuklara ceza vermek neden zarar verir? yazısında topladık.
Ne Zaman Destek Almalı?
Önce çocuk doktoru. Çocuğunuz seslenmelere sık sık hiç tepki vermiyorsa, sesi çok açarak televizyon izliyorsa ya da konuşması yaşıtlarından geride görünüyorsa önce çocuğunuzun doktoruna başvurun; işitme kontrolü yapılması önemlidir. Uyku düzensizliği ve yorgunluk da dikkati belirgin biçimde etkileyebilir.
Şu durumlarda bir uzmanla konuşmak da iyi gelir: dikkat güçlüğü yalnızca evde değil okulda ve oyunda da sürüyorsa; söz dinlememeye sık öfke patlamaları ya da saldırganlık eşlik ediyorsa; ev neredeyse her gün aynı çatışmayla geçiyorsa; çocuk kendini "beceriksiz, aptal" diye tanımlamaya başladıysa. Dikkat güçlüğü için dikkat eksikliği ve hiperaktivite, davranış güçlükleri için davranış sorunları sayfalarımıza bakabilirsiniz. Oyun terapisinde çocuk kendini yetersiz hissettiren döngüden çıkmanın yollarını oyunla deneyimler; ebeveyn görüşmelerinde evdeki dil birlikte değiştirilir.
Kısaca
Söz dinlemeyen çocuk çoğu zaman inat etmiyordur; dikkatini toplamakta zorlanıyor, fazla uyarılıyor ya da "yetersizsin" mesajını içselleştirmiş olabilir. Söz dinlememe sık görülür ve değiştirilebilir. Yanına gidin, sesinizi ayarlayın, tek yönerge verin, çabayı fark edin ve "çabuk ol" yerine "beraber başlayalım mı?" deyin. Bazı çocuklar yavaş değildir; yalnızca kendilerini güvende hissettiklerinde hızlanırlar.
Sık Sorulan Sorular
Söz dinlemeyen çocuğa ne yapılır?
Uzaktan seslenmek yerine yanına gidip göz teması kurun, sakin bir sesle tek bir yönerge verin ve yaptığında çabasını fark edin. Aynı cümleyi tekrar tekrar söylemek yerine ilk adımı birlikte atmayı deneyin: "Beraber başlayalım mı?"
Çocuğum beni duymazdan geliyor. İnat mı ediyor?
Çoğu zaman değil. Sürekli uyarılan çocuk bir süre sonra uyarıları arka plan gürültüsü gibi duymamaya başlayabilir. Dikkati dağınık, yorgun ya da kendini yetersiz hisseden bir çocuk da inatçı görünebilir. Sık sık hiç tepki vermiyorsa önce işitmesini kontrol ettirin.
Söz dinlemeyen çocuğa ceza vermeli miyim?
Ceza o anı durdurabilir ama çoğu zaman çocuğa ne yapması gerektiğini öğretmez ve ilişkiyi yıpratır. Net kurallar, tutarlılık ve olumlu etkileşimi artırmak daha kalıcı sonuç verir. Ebeveyn eğitim programlarında olumlu etkileşim ve tutarlılık daha büyük iyileşmeyle ilişkili bulundu (Kaminski ve ark., 2008).
Söz dinlememek dikkat eksikliği belirtisi mi?
Tek başına değil. Söz dinlememe pek çok çocukta görülür ve farklı nedenleri olabilir. Dikkat güçlüğü evde, okulda ve oyunda birlikte, uzun süredir görülüyorsa önce çocuğunuzun doktoruyla konuşun; gerekirse çocuk ve ergen psikiyatrisine yönlendirme yapılır.
Yavaş çocuğu sabahları nasıl hazırlarım?
Akşamdan kıyafeti ve çantayı birlikte hazırlayın, resimli bir sabah sırası kullanın, her adım için kısa ve net yönergeler verin ve ekranı sabah düzeninin dışında tutun. Acele ettirmek çoğu zaman yavaşlatır; beş dakika erken başlamak sabahları rahatlatır.
Kaynaklar
- Kalb, L. M. ve Loeber, R. (2003). Child disobedience and noncompliance: a review. Pediatrics, 111(3), 641-652. PubMed 12612249
- Kaminski, J. W., Valle, L. A., Filene, J. H. ve Boyle, C. L. (2008). A meta-analytic review of components associated with parent training program effectiveness. Journal of Abnormal Child Psychology, 36(4), 567-589. PubMed 18205039
- Gunderson, E. A., Gripshover, S. J., Romero, C., Dweck, C. S., Goldin-Meadow, S. ve Levine, S. C. (2013). Parent praise to 1- to 3-year-olds predicts children's motivational frameworks 5 years later. Child Development, 84(5), 1526-1541. PubMed 23397904
