Tatil Başladı, Huzur Gelmedi
Tatilin çocuğa iyi geleceğini, erken kalkma telaşı ve ödev yükü bitince daha sakin, daha mutlu bir çocuk göreceğinizi düşünürsünüz. Sonra birkaç gün içinde tam tersiyle karşılaşırsınız: daha hırçın, daha sabırsız, en küçük şeye öfkelenen bir çocuk. Akla gelen soru da tanıdıktır: "Okul varken daha sakindi, tatil mi yaramadı?"
Sıla Tiran Başbuğ kısa bir videoda bunun nedenini anlatıyor. Bu yazı, tatilde neden böyle olabildiğini, araştırmaların ne gösterdiğini ve yarıyıl ya da yaz tatilinde düzeni korumanın beş yolunu topluyor.
Video özeti: Videoda tatilin her çocuk için otomatik olarak rahatlama anlamına gelmediği anlatılıyor: okul dönemi çocuğa ne zaman kalkılacağı, ne yapılacağı belli olan öngörülebilir bir düzen sunar ve tatilde bu düzen gevşeyince bazı çocuklar bunu belirsizlik olarak yaşayıp daha huzursuz ve öfkeli olabilir. Enerji atma yollarının azalması, ekran ve uyku saatlerinin serbestleşmesi de bu tabloyu büyütebilir. Uyku ve uyanma saatlerinde denge, gün içinde küçük öngörülebilir planlar ve günde 15-20 dakika çocuğun yönettiği, ebeveynin telefonsuz eşlik ettiği bir oyun zamanı öneriliyor.
Çocuğunuzla ilgili aklınıza takılan bir soru mu var? Kısa bir mesajla sorabilirsiniz.WhatsApp'tan Yazın
Tatil Her Çocuk İçin Rahatlama Değildir
Okul dönemi yalnızca dersten ibaret değildir; çocuğun zihninde güçlü ve öngörülebilir bir sistem kurar. Ne zaman kalkılacağı, ne zaman yemek yeneceği, kimlerle olunacağı ve ne yapılacağı büyük ölçüde bellidir. Çocuklar için bu öngörülebilirlik, düşündüğümüzden çok daha güçlü bir güven duygusudur. Tatil başladığında bu yapı bir anda gevşer ve bazı çocuklar bu gevşemeyi özgürlük olarak değil, belirsizlik olarak yaşar. Belirsizlik de çocuğun sinir sistemi için çoğu zaman huzur değil, tetikte olma hâli demektir.
Araştırmalar da düzenli günlerin koruyucu olabileceğini düşündürüyor. ABD'de ilkokul çağındaki çocuklarla yapılmış 190 çalışmayı inceleyen bir değerlendirmede, bu çalışmaların yaklaşık %80'i çocukların hareket, ekran, beslenme ve uyku alışkanlıklarının daha az yapılandırılmış hafta sonu günlerinde hafta içine göre daha olumsuz olduğunu gösterdi. Yazarlar, okul günlerinin yapısının bu alışkanlıkları düzenlediğini ve yaz tatilinin de hafta sonuna benzer biçimde işlediğini öne sürüyor (Brazendale ve ark., 2017).
Uyku Kayınca Duygular da Kayar
Tatilde en hızlı bozulan şey çoğu zaman uyku saatleridir: geç yatılır, geç kalkılır, öğle uykusu kayar. Bunun etkisi küçük değil. 7-11 yaş arası 34 çocukla yapılan randomize bir çalışmada, uykunun toplamda yaklaşık 54 dakika kısaltılması, uyku durumundan habersiz öğretmenlerin değerlendirdiği duygusal dalgalanma ile huzursuz ve dürtüsel davranış puanlarını kötüleştirdi; yaklaşık 27 dakikalık uzatma ise bu puanları iyileştirdi ve gündüz uykululuğunu azalttı (Gruber ve ark., 2012). Yani bir saatten az bir fark bile çocuğun gün içindeki sabrına yansıyabiliyor.
Okul dönemindeki uyku güçlükleri için çocuklarda uyku problemleri rehberine bakabilirsiniz.
Enerji Kanalları Azalır, Ekran Artar
Okulda çocuklar enerjilerini arkadaşlarıyla oynayarak, hareket ederek ve yapılandırılmış etkinliklerle doğal biçimde boşaltır. Tatilde bu kanallar azalır. Buna bir de ekran süresi ve uyku saatlerinin tamamen serbest kalması eklenince çocuğun sinir sistemi gün boyu yüksek uyarılma hâlinde kalabilir.
Evdeki düzen de önemli. Ev içi karmaşa (evdeki düzensizlik ve dağınıklık) üzerine yapılmış 112 çalışmayı tarayan bir derlemede, ev içi karmaşa ile çocuk, ebeveyn ve aile açısından olumsuz sonuçlar arasında farklı yaş ve gelir gruplarında tutarlı ilişkiler bulundu (Marsh, Dobson ve Maddison, 2020). Bu çalışmalar bir ilişkiyi gösteriyor, neden-sonuç bağını değil; ama tatilde evin düzenine biraz özen göstermenin boşuna olmadığını düşündürüyor.
Oyunda Görünen İşaretler
Oyun terapisinde sık görülen bir durum var: çocuk düzeni kaybettiğinde bunu oyununa taşır. Tatil döneminde bazı çocuklar daha kontrollü oyunlar kurmaya, oyunu sürekli yönlendirmeye ya da küçük engellere büyük tepkiler vermeye başlayabilir. Bu çoğu zaman bir şımarıklık değil, çocuğun içindeki "şimdi ne olacak?" sorusuna karşı bir denge arayışıdır.
Tatilde Düzeni Korumanın 5 Yolu
- 1. Uyku ve uyanma saatini koruyun: Tatil biraz esneklik demek, ama saatleri okul dönemine yakın tutmak gün içindeki hırçınlığı azaltmanın en kolay yoludur. Akşam rutini (banyo, kitap, ışıklar) tatilde de aynı kalsın.
- 2. Güne küçük bir iskelet koyun: Her saati doldurmanız gerekmez. "Sabah dışarı çıkıyoruz, öğleden sonra sakin oyun, akşam yemekten sonra kitap" gibi birkaç sabit nokta yeter. Küçük çocuklar için resimli bir günlük plan çok işe yarar.
- 3. Her gün hareket: Hava ne olursa olsun bir dış mekân yürüyüşü ya da evde yastık parkuru, dans, saklambaç. Biriken enerjinin bir çıkış yolu olmalı. Fikir için evde çocukla oynanacak oyunlar yazısına bakabilirsiniz.
- 4. Ekranı önceden konuşun: Ne zaman ve ne kadar ekran olacağını tatilin başında birlikte belirleyin; kural her gün yeniden pazarlık konusu olmasın. Yaşa göre öneriler ekran süresi rehberinde.
- 5. Günde 15-20 dakika çocuğun yönettiği oyun: Sıla Tiran Başbuğ'un videoda en önemli olarak altını çizdiği öneri bu: çocuğun seçtiği ve yönettiği, sizin tamamen eşlik ettiğiniz kısa bir oyun zamanı. Bu sürede telefona bakmamak ya da başka bir işle ilgilenmemek çok önemlidir. Hem biriken enerjinin boşalmasına hem de aranızdaki bağın yeniden düzenlenmesine yardım eder.
Tatil dönüşü için: Okul başlamadan iki üç gün önce yatma ve kalkma saatlerini yavaş yavaş okul düzenine yaklaştırın, çanta ve kıyafeti birlikte hazırlayın, okulda onu nelerin beklediğini konuşun. Okula dönüş kaygıya dönüşüyorsa okul reddi rehberimiz yol gösterir.
Bu Sizin Başarısızlığınız Değil
Çocuğun tatilde zorlanması, ebeveynliğinizin yetersiz olduğu anlamına gelmez. Yalnızca yeni bir düzene uyum sağlama çabasını gösterir. Çocuğun hırçınlığını kişisel algılamadan, "Tatil seni biraz yordu galiba, düzenimiz değişti" diye adlandırmak, hem onun hem sizin için işi kolaylaştırır. Öfke anlarında neler yapılabileceğini öfke nöbeti mi, duygu düzenleme güçlüğü mü? yazısında anlattık.
Ne Zaman Destek Almalı?
Önce çocuk doktoru. Çocuk tatilde de uykuya dalmakta çok zorlanıyor, geceleri sık uyanıyor ya da horluyorsa, iştahı belirgin biçimde değiştiyse önce çocuğunuzun doktoruna danışın; bedensel bir neden olup olmadığının kontrol edilmesi önemlidir.
Şu durumlarda bir uzmanla konuşmak da iyi gelir: hırçınlık tatil bittikten ve okul düzeni oturduktan sonra da haftalarca sürüyorsa; her tatil ya da okula dönüş yoğun kaygı ve krizlerle geçiyorsa; çocuk kendine ya da başkalarına zarar veriyorsa; ya da siz bu dönemlerde kendinizi tükenmiş hissediyorsanız. Oyun terapisinde çocuk yaşadığı belirsizliği oyun aracılığıyla ifade eder; ebeveyn görüşmelerinde evdeki düzen birlikte kurulur. Davranış sorunları sayfamızda da bilgi bulabilirsiniz.
Kısaca
Tatilde çocuk çoğu zaman şımardığı için değil, okulun sağladığı öngörülebilir düzen gevşediği için hırçınlaşır. Araştırmalar yapılandırılmış günlerin uyku, ekran ve hareket alışkanlıklarını koruduğunu, küçük bir uyku kaybının bile duygusal dalgalanmayı artırabildiğini gösteriyor. Uyku saatini koruyun, güne birkaç sabit nokta koyun, her gün hareket ettirin, ekranı önceden konuşun ve günde 15-20 dakika çocuğun yönettiği oyuna telefonsuz eşlik edin.
Sık Sorulan Sorular
Tatilde uyku düzeni bozulursa ne yapmalı?
Yatma saatini bir anda değil, birkaç gün içinde azar azar geri çekin ve sabah kalkış saatini sabitleyin. Akşam rutini (banyo, kitap, ışıklar) aynı kalsın; yatmadan önceki saatte ekranı kapatın.
Tatilde her gün etkinlik planlamak zorunda mıyım?
Hayır. Çocuğun gününü her an doldurmak gerekmez; boş zaman ve sıkılmak da önemlidir. Birkaç sabit nokta (kalkış, yemek, dışarı çıkma, akşam rutini) çoğu çocuk için yeterli düzeni sağlar. "Sıkıldım" cümlesine nasıl yaklaşılacağını çok sıkıldım diyen çocuk yazısında anlattık.
Tatilde hırçınlaşan çocuk şımarık mı?
Çoğu zaman değil. Düzenin gevşemesi, uyku ve ekran saatlerinin kayması ve enerji atma yollarının azalması çocuğun sinir sistemini yorar. Hırçınlık çoğu zaman bu yeni düzene uyum sağlama çabasının dışa vurumudur.
Tatil dönüşü okula uyum için ne yapmalı?
Okuldan iki üç gün önce saatleri okul düzenine yaklaştırın, çantayı birlikte hazırlayın ve okulda onu nelerin beklediğini konuşun. İlk birkaç gün yorgunluk ve huysuzluk normaldir; sürerse öğretmenle konuşun.
Yarıyıl tatilinde çocukla ne yapılabilir?
Kışın evde kutu ve kart oyunları, battaniyeden çadır, mutfakta birlikte tarif, hikâye zinciri; hava uygunsa her gün kısa bir dış mekân yürüyüşü. Yaşa göre 15 öneriyi evde çocukla oynanacak oyunlar yazısında topladık.
Kaynaklar
- Brazendale, K., Beets, M. W., Weaver, R. G., Pate, R. R., Turner-McGrievy, G. M., Kaczynski, A. T., Chandler, J. L., Bohnert, A. ve von Hippel, P. T. (2017). Understanding differences between summer vs. school obesogenic behaviors of children: the structured days hypothesis. International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity, 14(1), 100. PubMed 28747186
- Gruber, R., Cassoff, J., Frenette, S., Wiebe, S. ve Carrier, J. (2012). Impact of sleep extension and restriction on children's emotional lability and impulsivity. Pediatrics, 130(5), e1155-e1161. PubMed 23071214
- Marsh, S., Dobson, R. ve Maddison, R. (2020). The relationship between household chaos and child, parent, and family outcomes: a systematic scoping review. BMC Public Health, 20(1), 513. PubMed 32316937
