2 Yaş Sendromu: Normal mi, Ne Zaman Endişelenmeli?

2 Yaş Sendromu Nedir?

2 yaş sendromu, çocuğun iki yaş civarında "hayır" demeye, öfke nöbetleri geçirmeye ve sınırları sınamaya başladığı gelişim dönemine halk arasında verilen addır. Tıbbi bir tanı değildir. Çocuk artık ne istediğini bilir; ama bunu anlatacak dili ve kendi kendine sakinleşecek becerisi henüz gelişmemiştir. İstek ile beceri arasındaki bu boşluk, dönemin bütün zorluklarını açıklar.

İngilizcede "terrible twos" (korkunç ikiler) diye anılan bu dönem, aslında çocuğun kendini ayrı bir kişi olarak keşfettiği bir dönemdir. Bu rehberde neden olduğunu, en sık görülen davranışları, öfke nöbeti anında ve günlük hayatta neler yapılabileceğini, neyin normal sayılabileceğini ve ne zaman destek almak gerektiğini ele alıyoruz. Sonda en sık sorulan beş soruyu ve kaynakları bulacaksınız.

Çocuğunuzla ilgili aklınıza takılan bir soru mu var? Kısa bir mesajla sorabilirsiniz.WhatsApp'tan Yazın

Neden Olur?

İstek ile dil arasındaki boşluk: İki yaşındaki çocuk mavi bardağı istediğini, parktan ayrılmak istemediğini çok net bilir; ama bunu söyleyecek kelimeleri çoğu zaman yoktur. Anlaşılmamak öfkeye dönüşür.
Özerklik isteği: Çocuk, kendi isteği olan ayrı bir kişi olduğunu keşfeder. "Hayır" ve "ben yaparım" bu keşfin ilk kelimeleridir. Ayakkabısını kendisi giymek istemesi, aslında büyüdüğünün işaretidir.
Sakinleşme becerisi henüz yolda: Güçlü bir duyguyu tek başına yatıştırmak, yıllar içinde öğrenilen bir beceridir. Bu yaşta çocuk sakinleşmek için yanındaki yetişkinin sakinliğine ihtiyaç duyar.
Yorgunluk, açlık ve geçişler: Uykusu gelmiş, acıkmış ya da sevdiği bir etkinlikten koparılmak üzere olan bir çocukta en küçük "hayır" bile büyük bir krize dönüşebilir.

Bu yüzden 2 yaş sendromu bir "terbiye sorunu" değildir. Çocuğun inat ettiği ya da sizi sınadığı anlar olur; ama davranışın büyük kısmı, henüz yetişmemiş becerilerden kaynaklanır.

Sık Görülen Davranışlar

Öfke nöbetleri

Öfke nöbetleri küçük çocukluğun en sık karşılaşılan davranış zorluklarındandır. 18-60 aylık 335 çocuğun nöbetlerini ebeveyn anlatımlarından inceleyen bir çalışma, bir nöbetin içinde birbirinden ayrı iki duygu olduğunu gösterdi: öfke (bağırma, tekmeleme, itme, eşya atma) ve sıkıntı (sızlanma, ağlama, teselli arama). Aynı çalışmada yoğun öfke davranışları yaş büyüdükçe azaldı, hafif öfke davranışları ise arttı. Bazı çocuklar nöbet sırasında kendini yere atıyor, bazıları ise kaçıp uzaklaşıyordu (Potegal ve Davidson, 2003).

Bu ayrım pratikte işe yarar: Nöbetin öfke kısmında çocuğa uzun açıklamalar ulaşmaz; ağlama ve sarılma isteği başladığında ise teselli etmenin tam zamanıdır. Öfke nöbeti ile duygu düzenleme güçlüğü arasındaki farkı öfke nöbeti mi, duygu regülasyonu mu? yazımızda ayrıca anlattık.

Her şeye "hayır" demek

"Hayır" çoğu zaman sizin söylediğinize değil, söyleme hakkına yöneliktir. Çocuk, kendi kararını verebildiğini dener. Bu yüzden aynı çocuk, az önce reddettiği bardağı birkaç dakika sonra kendi seçmiş gibi alabilir.

Kendi "hayır"larınızı da gözden geçirin: Gün içinde çocuğa kaç kez "hayır" dediğinizi saymak çoğu anne babayı şaşırtır. Güvenlik ve sağlıkla ilgili sınırlar net kalmalı; ama hangi bardak, hangi pijama gibi küçük konularda kararı çocuğa bırakmak, ona kendi sözünün de değeri olduğunu gösterir ve büyük konularda pazarlığı kolaylaştırır.

Vurma, itme, ısırma

Fiziksel saldırganlık bu yaşta sanıldığından yaygındır. 2.253 çocuğu kapsayan bir çalışmada vurma, itme gibi davranışlar 12 aylık bebeklerde de görüldü ama 24 ve 36 aylık çocuklarda belirgin şekilde daha sıktı; bu davranışlar yaşamın ikinci yılında arttı ve üçüncü yaş gününden itibaren azalmaya başladı (Alink ve ark., 2006). Yani çocukların çoğu için vurmak ve ısırmak, kelimelerin henüz yetmediği geçici bir evredir.

Geçici olması, görmezden gelinmesi gerektiği anlamına gelmez: Her seferinde sakin ve net bir sınır, çocuğa vurmanın yerine geçecek kelimeleri öğretir. Ayrıntılar için vuran çocuk neden vurur?, çocuk neden ısırır? ve çocuklar neden bir şeyler fırlatır? yazılarımıza bakabilirsiniz.

Öfke Nöbeti Anında Ne Yapmalı?

Önce güvenlik: Çocuğun kendine ya da başkasına zarar vermesini önleyin. Vuruyorsa elini nazikçe tutun, yakındaki sert ya da kırılabilir eşyaları kaldırın.
Az konuşun: Öfkenin en yüksek anında uzun açıklamalar ve nasihatler çocuğa ulaşmaz. Kısa ve sakin bir cümle yeter: "Çok kızdın. Buradayım."
Duyguyu adlandırın: "Parktan ayrılmak istemedin, ona kızdın." Adını duyan duygu, çocuk için daha az korkutucu hale gelir ve zamanla çocuk o kelimeyi kendisi kullanmaya başlar.
Sınırı koruyun, çocuğu bırakmayın: "Kızabilirsin ama vurmana izin vermeyeceğim." İstediği şey verilmez; ama sevginiz ve yakınlığınız da geri çekilmez.
Sıkıntı belirdiğinde teselli edin: Bağırmanın yerini ağlama ve size yönelme aldığında kucağınızı açın. Bu, nöbetin sönmeye başladığının işaretidir.
Sonrasında kısa bir onarım: Çocuk sakinleşince olayı uzun uzun konuşmak yerine bir iki cümle yeter: "Çok kızmıştın, şimdi geçti. Bir dahaki sefere 'kızdım' diyebilirsin."

Nöbet dışarıda, herkesin gözü önünde olduğunda bunları yapmak çok daha zordur. Bir annenin kaldırımdaki deneyimini ve kriz anında çocuğun beyninde olanları sokakta ağlayan çocuk yazımızda anlattık.

Yapılmaması Gerekenler

Bağırmak ve tehdit etmek: Kendi sesinizi yükseltmek çocuğun öfkesini körükler; nedenini çocuğa bağırmak davranışı neden artırır? yazımızda anlattık.
Nöbet bitsin diye isteneni vermek: O an rahatlatır ama çocuğa nöbetin işe yaradığını öğretir. Sınır, nöbetten önce de sonra da aynı kalmalıdır.
Alay etmek, utandırmak: "Bebek gibi ağlıyorsun" ya da nöbeti başkalarına gülerek anlatmak çocuğun kendini kötü hissetmesine yol açar.
Sevgiyi geri çekmek: Küsmek, çocuğu odasına göndermek ya da "Seni burada bırakıp gidiyorum" demek ona "zorlandığımda yalnız kalırım" mesajı verir. Bkz. çocuğa küsmek doğru mu? ve çocuğu odasına göndermek işe yarar mı?
Vurana vurmak, ısırana ısırmak: "Bak ne kadar acıyor" diye ısırmak çocuğa yalnızca büyüklerin de vurduğunu öğretir.
Ağlamayı susturmaya çalışmak: "Sus artık" demek duyguyu yok etmez, yalnızca saklamayı öğretir. Bkz. ağlayan çocuğu susturmak.

Günlük Hayatta Nöbetleri Azaltmak

Nöbetlerin hepsi önlenemez; ama birçoğu aynı tetikleyicilerle başladığı için günlük düzende yapılan küçük değişiklikler sayılarını azaltabilir:

İki seçenek sunun: "Giyin" yerine "Mavi tişörtü mü giyelim, kırmızıyı mı?" Seçim hakkı, "hayır" deme ihtiyacını azaltır. Pazarlığa açık olmayan konularda (araba koltuğu, ilaç) seçenek sunmayın.
Geçişleri önceden haber verin: "Beş dakika sonra parktan çıkıyoruz, son kez kaydıraktan kayalım." Ani kopuşlar en sık tetikleyicilerdendir.
Yorgunluk ve açlık saatlerini gözetin: Market alışverişini uyku saatinin hemen öncesine koymamak birçok krizi baştan önler.
"Evet" diyebileceğiniz alanları çoğaltın: Evde dokunabileceği, tırmanabileceği güvenli alanlar arttıkça "hayır" deme sayınız azalır.
Duygu kelimeleri öğretin: "Kızgın", "üzgün", "korktum" gibi kelimeleri sakin anlarda kitaplarla ve oyunla öğretmek, çocuğa nöbetin yerine geçecek bir dil verir.
Sınırlarda tutarlı olun: Evdeki yetişkinlerin aynı konuda aynı şeyi söylemesi çocuğun neyi bekleyeceğini öğrenmesini kolaylaştırır. Sınır koymanın dilini çocuğa sınır koymak yazımızda ele aldık.

Anne Babanın Sakinliği

İki yaşındaki bir çocuk sakinleşmeyi önce yanındaki yetişkinden öğrenir. Bu yüzden nöbet anında yapılabilecek en etkili şeylerden biri, kendi sakinliğinizi korumaktır. Bu, hiç sinirlenmemek demek değildir; sinirinizi çocuğa yöneltmeden taşıyabilmek demektir.

Kendinize bir cümle bulun: "Bu bir evre, çocuğum şu an zorlanıyor, ben buradayım." Nöbet sırasında içinizden tekrar ettiğiniz kısa bir cümle, öfkenizin size hükmetmesini zorlaştırır.
Nefesinize dönün: Çocuğa bir şey söylemeden önce yavaş bir nefes almak, ses tonunuzu kendiliğinden yumuşatır.
Gerekirse nöbeti devredin: Evde başka bir yetişkin varsa, sizin sabrınızın tükendiği anda onun devreye girmesini önceden konuşun.
Kendinizi suçlamayın: Öfke nöbeti geçiren bir çocuk, kötü ebeveynliğin işareti değildir. Önemli olan nöbetin hiç olmaması değil, nöbetten sonra ilişkinin onarılmasıdır.

Kreş, Yeni Kardeş ve Diğer Değişiklikler

2 yaş dönemi çoğu ailede kreşe başlama, yeni bir kardeşin doğumu ya da taşınma gibi büyük değişikliklerle aynı zamana denk gelir. Bu değişiklikler çocuğun zaten sınırda olan sakinleşme kapasitesini zorlar; nöbetlerin bir süre artması şaşırtıcı değildir. Böyle dönemlerde rutini sadeleştirmek, çocuğa her gün kısa da olsa birebir zaman ayırmak ve değişikliği önceden basit cümlelerle anlatmak işe yarar. Kreşe uyum için çocuğum kreşe hazır mı?, yeni kardeş dönemi için kardeş kavgası nasıl biter? yazılarımıza bakabilirsiniz.

Normal mi? Ne Zaman Endişelenmeli?

Normal ile endişe verici arasında kesin bir çizgi yoktur. Araştırmalar yoğun öfkenin yaşla azaldığını (Potegal ve Davidson, 2003), fiziksel saldırganlığın da üçüncü yaştan itibaren düştüğünü (Alink ve ark., 2006) gösteriyor. Bu yüzden tek bir kötü günden çok, aylar içindeki yöne bakın. Aşağıdaki karşılaştırma bir tanı aracı değil, gözlemlerinizi düzenlemek için bir rehberdir:

Çoğu zaman gelişimin parçası	Bir uzmanla konuşmayı düşündürür
Nöbetler yorgunluk, açlık ya da bir "hayır"la başlıyor	Nöbetler belirgin bir neden olmadan, gün içinde sık sık başlıyor
Nöbet bitince çocuk toparlanıp oyuna dönüyor	Nöbetten sonra uzun süre toparlanamıyor
Aylar içinde nöbetler hafifliyor ya da seyrekleşiyor	Aylar geçtikçe nöbetler artıyor ve sertleşiyor
Vurma, ısırma ara ara oluyor, sınır konunca azalıyor	Başkalarına ya da kendine sık ve sert zarar veriyor
Evde, kreşte ve dışarıda benzer bir tablo	Tek bir ortamda belirgin şekilde yoğunlaşıyor

Ne Zaman Destek Alınmalı?

Önce çocuk doktoru. Şu durumlarda önce çocuğunuzun doktoruna danışın:

Konuşma yaşıtlarına göre belirgin gerideyse, söyleneni anlamıyor gibiyse ya da seslere tepkisi azsa (işitmenin kontrol edilmesi gerekebilir). Bkz. 2-3 yaşta konuşma gecikmesi.
Nöbetler sırasında nefesini tutup morarıyor ya da bayılıyorsa
Uyku ya da beslenme ciddi şekilde bozulduysa
Yürüme, oyun, göz teması gibi başka alanlarda da belirgin bir gecikme fark ediyorsanız (çocuklarda gelişimsel gecikmeler)

Bedensel bir neden yoksa ve tablodaki sağ sütun çocuğunuzu anlatıyorsa, yeni bir kardeş ya da kreşe başlamak gibi bir değişiklikten sonra nöbetler belirgin şekilde arttıysa ya da siz ebeveyn olarak tükenmiş hissediyorsanız bir uzmanla konuşmak iyi gelir. Bu yaşta çalışma çoğunlukla anne babayla birlikte yürütülür: Evdeki rutinler, sınır koyma dili ve kriz anları birlikte ele alınır. Üç yaş ve üzerindeki çocuklarda oyun terapisi de çocuğun duygusunu kendi dili olan oyunla ifade etmesine alan açar.

Sık Sorulan Sorular

2 yaş sendromu kaç yaşında başlar, ne zaman biter?

Kesin bir başlangıç ve bitiş yaşı yok. Büyük bir çalışmada vurma ve itme gibi davranışlar yaşamın ikinci yılında arttı ve üçüncü yaş gününden itibaren azalmaya başladı; öfke nöbetlerinde de yoğun öfke yaşla birlikte azalıyor. Dil geliştikçe çocuk isteğini kelimelerle anlatabilir hale gelir.

Öfke nöbeti sırasında çocuğu görmezden gelmek doğru mu?

Davranışa büyük tepki vermemek ile çocuğu yalnız bırakmak farklı şeylerdir. Çocuk güvendeyse uzun konuşmalara girmeden yakında durun; ağlama ve teselli arama başladığında kucağınızı açın. Küsmek ya da odadan çıkıp gitmek çocuğa zorlandığında yalnız kalacağı mesajını verir.

Markette ya da sokakta nöbet geçirirse ne yapmalı?

Önce çocuğu güvenli bir köşeye alın ve sakin kalmaya çalışın. İstediği şeyi nöbet bitsin diye almayın, ama onu azarlamadan yanında durun. Çevredekilerin bakışlarını değil, çocuğunuzu düşünün; nöbet geçtiğinde kısa bir onarım cümlesi yeter.

2 yaşındaki çocuk neden vurur ya da ısırır?

Çoğu zaman kelimeleri henüz yetmediği için. Bu yaşta fiziksel saldırganlık yaygındır ve çoğu çocukta üçüncü yaştan itibaren azalır. Her seferinde sakin ve net bir sınır koymak ve "kızdım", "benim" gibi yerine geçecek kelimeleri öğretmek en etkili yoldur.

Her şeye "hayır" diyen 2 yaşındaki çocuğa ne yapmalı?

"Hayır"ı kişisel almayın; çocuk karar verebildiğini deniyor. Mümkün olduğunda iki seçenek sunun ve geçişleri önceden haber verin. Araba koltuğu ya da ilaç gibi pazarlığa açık olmayan konularda seçenek sunmadan, sakin ve kısa bir cümleyle ilerleyin.

Kısaca

2 yaş sendromu tıbbi bir tanı değil, isteklerin dilden hızlı geliştiği bir gelişim dönemidir. Öfke nöbetleri, "hayır" ve vurma-ısırma bu dönemde yaygındır; araştırmalar yoğun öfkenin ve fiziksel saldırganlığın yaşla azaldığını gösteriyor. Nöbet anında güvenliği sağlayın, az konuşun, duyguyu adlandırın, sınırı koruyun ve sıkıntı belirdiğinde teselli edin. Konuşma, işitme ya da gelişimle ilgili bir kaygınız varsa önce çocuk doktoruna, nöbetler aylar içinde artıyorsa bir uzmana danışın.

Kaynaklar

Potegal, M. ve Davidson, R. J. (2003). Temper tantrums in young children: 1. Behavioral composition. Journal of Developmental and Behavioral Pediatrics, 24(3), 140-147. doi.org/10.1097/00004703-200306000-00002
Alink, L. R. A., Mesman, J., van Zeijl, J., Stolk, M. N., Juffer, F., Koot, H. M., Bakermans-Kranenburg, M. J. ve van IJzendoorn, M. H. (2006). The early childhood aggression curve: development of physical aggression in 10- to 50-month-old children. Child Development, 77(4), 954-966. PubMed 16942499