Kardeş Kavgası Nasıl Biter? Hakem Olmadan Arabulucu Olmak

Aynı Oyuncak, Aynı Çığlık

Salondan bir çığlık gelir. Koşarsınız: biri oyuncağı çekiyor, diğeri ağlıyor, ikisi de aynı anda anlatmaya çalışıyor. Ağzınızdan ilk çıkan cümle çoğu zaman bellidir: "Paylaşın!" Ya da "Sen büyüksün, ver kardeşine."

Kavga o an susar. Ama birkaç dakika sonra, belki başka bir oyuncakla, aynı sahne yeniden başlar. Çünkü o cümle kavgayı bitirmez, yalnızca erteler. Kardeş kavgasını gerçekten azaltan şey, kimin haklı olduğunu bulmak değil, çocukların kavganın içinde ne aradığını görmektir.

Kardeşler Neden Kavga Eder?

Kardeş kavgası, aynı evi, aynı ebeveynleri ve aynı oyuncakları paylaşmak zorunda olan iki küçük insan için kaçınılmazdır. Sebepler çoğu zaman şunlardır:

• Sınırlı kaynaklar: Oyuncak, sıra, ekran, arabanın cam kenarı. Kavganın görünen konusu neredeyse her zaman budur.
• Görülme ihtiyacı: Kavganın görünmeyen konusu ise çoğu zaman ebeveynin ilgisidir. Kavga ettiğinde annesinin ya da babasının hemen geldiğini öğrenen çocuk için kavga, ilgiyi çağırmanın en garantili yoludur.
• Yaş ve beceri farkı: Küçük kardeş derdini kelimelerle anlatamadığında eliyle anlatır. Büyük kardeş ise sürekli "alttan alması" beklendiği için birikmiş bir haksızlık duygusu taşıyabilir.
• Yorgunluk ve açlık: Kavgaların büyük kısmı okul çıkışı, akşam yemeğinden önce ve uyku saatine yakın patlar. Bu saatlerde iki çocuğun da duygu düzenleme kapasitesi düşüktür.
• Kıyaslanma: "Bak kardeşin ne güzel yedi" gibi masum görünen cümleler, kardeşi bir rakibe dönüştürür. Bu konuyu kardeş kıskançlığı nasıl yönetilir? yazımızda ayrıntılı ele aldık.

Kavga Her Zaman Kötü mü?

Hayır. Kardeşler, pazarlık etmeyi, sıra beklemeyi, başkasının ne istediğini anlamayı ve kızgınken bile ilişkiyi sürdürmeyi ilk kez birbirleriyle öğrenir. Sorun kavganın olması değil, nasıl bittiğidir. Her kavga, çocuğun ya "güçlü olan kazanır" ya da "anlaşmazlık konuşarak çözülür" dersini aldığı bir sınıftır.

5-10 yaş arası çocukları olan 48 aileyle yapılan bir çalışmada aileler rastgele iki gruba ayrıldı ve bir gruptaki ebeveynlere kardeş kavgalarında arabuluculuk yapmak öğretildi. Arabuluculuk yapan ailelerin çocukları, normal şekilde müdahale edilen ailelerin çocuklarına göre daha yapıcı çözümler kullandı, daha sık uzlaştı ve kendi aralarındaki tartışmalarda daha az olumsuzluk gösterdi. Üstelik kardeşlerinin bakış açısını daha iyi anlamaya başladılar (Smith ve Ross, 2007).

İlk Cümle: "Paylaşın" Değil

Sıla Tiran Başbuğ bu konuyu kısa bir videoda şöyle anlatıyor: kavgaya girdiğimiz an söylediğimiz "Kardeşine ver", "Paylaşmayı öğren artık", "Büyüksün, alttan al" cümleleri çocuğun zihninde tek bir anlama dönüşür: "Ne hissettiğin önemli değil, yeter ki uslu dur."

Bunun yerine kavgaya dahil olduğunuz anda tek bir cümle yeterlidir: "İkinizin de haklı olduğu bir yer var. Sırayla ikinizi de dinleyeceğim." Çünkü çocuklar kavga ederken aslında oyuncağı değil, görülmeyi ve duyulmayı paylaşamazlar. Kendini gerçekten duyulmuş hisseden çocuk bağırmayı bırakır ve anlatmaya başlar.

Hakem Değil, Arabulucu: Dört Adım

Hakem kimin haklı olduğuna karar verir; bir kazanan ve bir kaybeden çıkar. Arabulucu ise çözümü çocuklara bırakır, yalnızca konuşmanın güvenli kalmasını sağlar. Evde şöyle uygulanabilir:

• 1. Önce sakinleştirin, sonra konuşun: Çığlıklar devam ederken çözüm konuşulmaz. Gerekirse çocukları birkaç dakika ayırın ve tartışılan oyuncağı kısa bir süre "bekleme rafına" koyun. Bu bir ceza değil, mola olsun.
• 2. Sırayla dinleyin: Her çocuk kendi anlatır, diğeri sözünü kesmez. Siz yorum yapmadan, duyduğunuzu yansıtın: "Sen kuleyi bitirmek üzereydin ve araba çarpınca yıkıldı."
• 3. Duyguyu ve isteği adlandırın: "Sen çok emek verdiğin için kızgınsın. Sen de arabayla oynamak istiyordun ve oyuna katılamadığın için üzüldün." Çocuklar, kardeşlerinin de bir derdi olduğunu çoğu zaman ilk kez bu cümleyi duyunca fark eder.
• 4. Çözümü onlara sorun: "İkiniz de mutlu olsun diye ne yapabiliriz?" Çocukların bulduğu çözüm sizin bulacağınızdan tuhaf olabilir. Önemli olan, ikisinin de kabul etmesidir. Kendi bulduğu çözüme çocuk çok daha kolay uyar.

İlk denemelerde bu süreç uzun sürer. Zamanla çocuklar adımları içselleştirir ve sizin yerinize birbirlerine sormaya başlar. Hedef de budur: sizin yokluğunuzda da işleyen bir anlaşma dili.

Ne Zaman Hemen Araya Girmelisiniz?

"Kendi aralarında halletsinler" yaklaşımı her yaşta işe yaramaz. Küçük kardeşin 3-5 yaşında olduğu 88 ailede evde yapılan gözlemlerde, ebeveynin hiç müdahale etmemesi ardından gelen yeni kavgalarla güçlü biçimde ilişkili çıktı; özellikle daha küçük yaştaki kardeşler, ebeveyn araya girmediğinde birbirine daha düşmanca davrandı (Kramer ve ark., 1999). Yani küçük çocuklar, anlaşmayı kendiliğinden öğrenmek için yetişkin desteğine ihtiyaç duyar.

Şu durumlarda beklemeden araya girin:

• Vurma, ısırma, itme gibi fiziksel zarar riski varsa. Fiziksel saldırının arkasındaki duyguyu vuran çocuk neden vurur? yazımızda anlattık.
• Aralarında büyük bir yaş ya da güç farkı varsa ve kavga hep aynı çocuğun kaybetmesiyle bitiyorsa.
• Hakaret, alay ya da aşağılama başladıysa.
• Kavga bir çocuğun eşyasına ya da emeğine zarar vermeye dönüştüyse.

Bu anlarda sınır nettir ve kısa söylenir: "Vurmak yok. İkinizi de koruyacağım." Sınırın nasıl hem sıcak hem kararlı konacağını çocuğunuzla sınır koyma yazımızda anlattık.

Kavgayı Büyüten Cümleler

• "Kim başlattı?" Bu soru çocukları avukata dönüştürür. Kavgalar nadiren tek kişinin suçudur ve bu soru, her iki çocuğa da karşı tarafı suçlamayı öğretir.
• "Sen büyüksün, alttan al." Büyük çocuk, doğduğu sıra yüzünden hep kaybedeceğini öğrenir. Bu haksızlık duygusu ya kardeşe yönelir ya da çocuk kendi isteklerini hiç dile getirmemeyi öğrenir. Sürekli geri çekilen çocuğun kendine güvenini desteklemek için özgüven geliştiren oyunlar yazımıza bakabilirsiniz.
• "Bak kardeşin ne kadar uslu." Kıyaslama, bir sonraki kavganın tohumudur.
• "İkiniz de cezalısınız." Dinlenmeden verilen ortak ceza, haksızlığa uğradığını düşünen çocuğun öfkesini kardeşine taşır.

Kıskançlık temelli kavgalarda yapılan en yaygın hatayı kardeş kıskançlığında yapılan en büyük ebeveyn hatası yazımızda ayrıca ele aldık.

Kavga Başlamadan Önce

• Her çocuğa ayrı zaman: Günde 10-15 dakika bile olsa, kardeşin olmadığı, çocuğun seçtiği bir oyun. İlgiyi kavga ederek kazanmak zorunda olmayan çocuk daha az kavga eder.
• Paylaşılmayan eşyalar: Her çocuğun "sadece benim" diyebileceği birkaç özel eşyası olsun. Her şeyi paylaşmak zorunda olan çocuk, hiçbir şeyi gönül rahatlığıyla paylaşamaz.
• Görünür sıra sistemi: Kum saati ya da zamanlayıcı, "ne zaman benim sıram" sorusunu sizin yerinize cevaplar.
• Kritik saatleri tanıyın: Okul çıkışında atıştırmalık, akşam yemeğinden önce sakin bir etkinlik, uykudan önce ayrı alanlar. Kavgaların çoğu önceden tahmin edilebilir saatlerde gelir.
• İyi anları fark edin: "Az önce sırayı ne güzel ayarladınız." Çocuklar, neyin görüldüğüne bakarak neyi tekrarlayacaklarını seçer.

Ne Zaman Destek Almalı?

Kardeş kavgası çoğu ailede zamanla azalır. Şu durumlarda ise bir uzmanla konuşmak iyi gelir:

• Fiziksel şiddet sık ve yoğunsa, yaralanmaya varıyorsa.
• Bir çocuk sürekli hedefteyse ve kavga zorbalığa dönüştüyse.
• Çocuklardan birinde içe kapanma, uyku ya da okul sorunları başladıysa.
• Kavgalar boşanma, taşınma ya da yeni bir kardeş gibi büyük bir değişimin ardından başladıysa.
• Evdeki gündemin büyük kısmını kardeş kavgaları belirliyorsa.

Oyun terapisinde çocuk, kardeşiyle yaşadığı öfkeyi, kıskançlığı ve haksızlık duygusunu oyunla güvenle ifade eder. Paralel ebeveyn görüşmelerinde ise evdeki arabuluculuk dili birlikte kurulur. Durumu konuşmak isterseniz bize ulaşabilirsiniz.

Kısaca

Kardeş kavgası, iki çocuğun da görülmek istediği bir andır. "Paylaşın" demek kavgayı susturur ama çocuklara bir şey öğretmez. "Sırayla ikinizi de dinleyeceğim" demek ise kavgayı, birbirini anlamayı öğrendikleri bir derse dönüştürür. Hakem olmayı bırakıp arabulucu olduğunuzda, çocuklar zamanla sizin yerinize birbirlerini dinlemeye başlar. Kardeş kavgalarının bir kısmı oyun kaybedince başlar; bunu çocuk neden kaybedince ağlar? yazısında ayrıca ele aldık.

Kaynaklar

• Smith, J. ve Ross, H. (2007). Training parents to mediate sibling disputes affects children's negotiation and conflict understanding. Child Development, 78(3), 790-805. doi.org/10.1111/j.1467-8624.2007.01033.x
• Kramer, L., Perozynski, L. A. ve Chung, T. Y. (1999). Parental responses to sibling conflict: the effects of development and parent gender. Child Development, 70(6), 1401-1414. PubMed 10621963